Kl Vi Sprawdzian Podmiot I Orzeczenie

Rozumiem. Podmiot i orzeczenie. Te dwa słowa potrafią spędzić sen z powiek niejednego ucznia, szczególnie przed klasówką. Ale spokojnie, nie taki diabeł straszny, jak go malują. Spróbujemy razem rozłożyć to na czynniki pierwsze, tak żeby stało się jasne i klarowne.

Czym w ogóle jest podmiot?

Wyobraź sobie, że zdanie to mała scenka teatralna. Na tej scenie coś się dzieje. Podmiot to aktor, który wykonuje jakąś akcję. To on jest sprawcą tego, co się w zdaniu dzieje. Zazwyczaj (choć nie zawsze!) odpowiada na pytanie: kto? co?

Rodzaje podmiotu:

Podmioty bywają różne, jak aktorzy na scenie. Najczęściej spotykamy:

• Podmiot gramatyczny: To najprostszy przypadek. Jest wyrażony rzeczownikiem w mianowniku (kto? co?). Np. Pies szczeka. Słońce świeci.
• Podmiot logiczny: Tu sprawa się trochę komplikuje. Podmiot jest wyrażony innym przypadkiem niż mianownik (np. dopełniaczem), ale nadal wskazuje na wykonawcę czynności. Np. Zabrakło chleba (kto? czego? - chleba). Nie ma wody.
• Podmiot domyślny: Ten podmiot w ogóle nie jest wyrażony w zdaniu, ale da się go odgadnąć po formie czasownika. Np. Idę do kina. (Kto idzie? Ja - domyślnie). Lubisz lody? (Ty - domyślnie).
• Podmiot szeregowy: Kilka osób lub rzeczy wykonuje tę samą czynność. Np. Mama i tata pojechali na wakacje. Książki, zeszyty i długopisy leżą na biurku.
• Bezdmiotowiec: Specyficzny rodzaj zdania, w którym nie da się wskazać wykonawcy czynności. Często opisuje zjawiska atmosferyczne lub stany. Np. Grzmi. Ściemnia się. Boli mnie głowa.

Pamiętaj! Zawsze zadaj sobie pytanie: kto lub co wykonuje czynność w zdaniu? To pomoże Ci znaleźć podmiot.

A co z tym orzeczeniem?

Orzeczenie to kolejna ważna postać na naszej scenie zdaniowej. To jest to, co robi podmiot. To czynność, stan lub cecha, którą przypisujemy podmiotowi. Najczęściej (ale znowu, nie zawsze!) jest wyrażone czasownikiem.

Rodzaje orzeczenia:

Tak jak podmioty, orzeczenia też występują w różnych formach:

• Orzeczenie czasownikowe: Najpopularniejszy typ. Wyrażone czasownikiem w formie osobowej. Np. Pies szczeka. Dzieci biegają.
• Orzeczenie imienne: Składa się z łącznika (zazwyczaj być, stać się, zostać) i orzecznika (rzeczownika, przymiotnika, liczebnika lub wyrażenia przyimkowego). Np. Kasia jest lekarką. Pogoda zrobiła się piękna. On został mistrzem.
• Orzeczenie złożone: Składa się z czasownika posiłkowego i bezokolicznika lub formy na -no, -to. Np. Chcę iść do kina. Należy się uczyć. Zrobiono to dobrze. Powinno być tak, jak mówię.

Zadaj sobie pytanie: co robi podmiot? Jaka czynność, stan lub cecha mu się przypisuje? To pomoże Ci znaleźć orzeczenie.

Jak to rozpoznać w praktyce?

Najlepiej na konkretnych przykładach. Zobaczmy:

• Zdanie: Mądry uczeń pilnie się uczy.
  * Kto się uczy? - uczeń (podmiot gramatyczny)
  * Co robi uczeń? - uczy się (orzeczenie czasownikowe)
• Zdanie: Zabrakło mi pieniędzy.
  * Czego zabrakło? - pieniędzy (podmiot logiczny)
  * Co się stało z pieniędzmi? - zabrakło (orzeczenie czasownikowe)
• Zdanie: Książka jest bardzo interesująca.
  * Co jest interesujące? - książka (podmiot gramatyczny)
  * Co robi książka (a właściwie, jaka ona jest)? - jest interesująca (orzeczenie imienne: jest - łącznik, interesująca - orzecznik)

Kilka praktycznych wskazówek:

1. Zacznij od znalezienia orzeczenia. To zwykle najłatwiejsze. Zwróć uwagę na czasownik.
2. Potem zapytaj: kto? co? wykonuje tę czynność? Odpowiedź wskaże Ci podmiot.
3. Jeśli nie możesz znaleźć podmiotu wyrażonego w zdaniu, zastanów się, czy jest domyślny.
4. Uważaj na zdania bezpodmiotowe.
5. Analizuj zdania krok po kroku. Nie spiesz się.

Ćwiczenie czyni mistrza!

Im więcej będziesz ćwiczyć, tym łatwiej przyjdzie Ci rozpoznawanie podmiotu i orzeczenia. Poproś rodziców, rodzeństwo lub kolegów, żeby zadawali Ci zdania do analizy. Możesz też sam wymyślać zdania i sprawdzać, czy dobrze je rozkładasz na czynniki pierwsze. Korzystaj z podręcznika i ćwiczeń online.

Nie zrażaj się, jeśli na początku popełniasz błędy. Każdy kiedyś zaczynał. Najważniejsze to nie poddawać się i ćwiczyć regularnie. Z czasem zobaczysz, że podmiot i orzeczenie nie są wcale takie straszne, jak Ci się wydawało. Powodzenia na klasówce! Pamiętaj, dasz radę!

Dodatkowe wskazówki na koniec:

• Zwróć uwagę na zdania z przeczeniem "nie". Znaczenie zdania może się zmieniać, a co za tym idzie - rola poszczególnych słów.
• W przypadku zdań pytających kolejność słów często się zmienia, co może utrudniać identyfikację podmiotu i orzeczenia.
• Nie bój się pytać nauczyciela, jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości. On jest po to, żeby Ci pomóc!